00:00Mga kapuso, nakapanlulumo ang ginawang pagtatambak ng basura sa bahagi ng ancestral domain ng mga katutubong Aita sa Subic Zambales,
00:08na ikinuwento sa isang dokumentaryo ng eyewitness.
00:11Kasunod yan at matapos maging usap-usapan online, sinimula na umanong hakuti ng basurang itinambak ng lokal na pamalaan.
00:18Nakatutok si Tina Panganiban Perez.
00:24Sa gitna ng lupain ng mga katutubong Aita sa Subic Zambales, may umaaling asaw na suliraning isiniwalat ang dokumentaryo ni
00:33Cara David sa eyewitness na ibinasurang paraiso.
00:37Ginawa kasi itong tambakan ng lokal na pamahalaan.
00:41Kabalintunaan anya, lalo pag binalikan ang pagtrato sa kanila sa kapatagan.
00:46Pag nagtitingda ka po kami, ma'am, sabihin na lang ka agad-agad, ma'am, na wow, alisan ninyo, linisan
00:52ninyo yung kuwan ninyo, ha, yung puwisto ninyo.
00:56Agad-agad sabihin po nila, yun, sumusunod naman po kami, ma'am.
00:59Pero sila po, parang bingil lang po sila o ano po sila.
01:04Dahil sa tambak ng basura, ang dating berding bundok, wala ng kulay at nakakasakal na ang hangin.
01:12Itong bundok na ito, ma'am, parang ganyan po, yung bundok na yan na nakikita po natin na yan, ma
01:16'am.
01:17Yan po ka, ganyan po yan, ito.
01:18Yung bundok na yan?
01:20Opo, ito lang po, ito lang po.
01:21Ganyan ang itsura ninyo dati?
01:23Opo, opo, ganyan.
01:25Inuuhaw na rin sila dahil pati ang mapagkukuna ng tubig, kontaminado na ng basura at katas nito.
01:32Malayo ito sa paliwanag-umanon ng lokal na pamahalaan sa kanila bago ang pagtatambak simula 2019.
01:39Yan nga po, sabi nga po, pagkadandahin doon.
01:42Marami sa mga basura ay mga medical waste noong panahon ng pandemya.
01:47January 2022 naman, nadiskubre ng DENR ang open dump site na labag sa Ecological Solid Waste Management Act.
01:56Bagamat napatikil ang pagtatapo noong October 2025 at naipasara nitong Marso,
02:02dahil sa reklamo ng mga katutubo, hindi pa rin tuluyang naaalis ang basura.
02:07During that time po, ang gusto lang namin, maitapon po namin yung napakadaming basura.
02:14Immediate solution lang po ito eh. So, hindi po magtatagan.
02:17Isolated po yung area eh. Kung magawala pong mga nakatira doon, gubat.
02:22Gubat po yung area. Kaya pansamantala po, doon namin naisip na ilagay.
02:26Pero nakatira roon ng mga katutubo at sakop ang lugar ng kanilang ancestral domain.
02:33Ayon sa kanilang leader, may kasunduang pinapirma sa kanila ang Subic LGU.
02:39Ang sabi nila sa akin, buwan-buwan magbibigay sila sa angin ng 10,000 e-samsin.
02:45Ba't po kayo pumirma at pumaya?
02:47Kasi, ayaw, kahit na hindi kami papayag at hindi, papayag kami hindi,
02:55pagpatuloy nila kasi naumpisa na naman nila.
02:57Baka kami nagriyak, nalaman na namin na napatal nga nila.
03:02Pinabulaanan niya ng LGU. Gate pa nila.
03:05Hindi namin alam, ma'am, na may community doon sa area.
03:11Matapos iere ang dokumentaryo, ay kinausap na umano ang mga katutubo
03:16ng National Commission on Indigenous Peoples o NCIP
03:20ayon sa impormasyong nakuha ng ilan sa likod ng doku.
03:25Nagsimula na rin umanong hakutin ang mga basura.
03:29Yan din ang pahayag ng DENR Environmental Management Bureau Region 3
03:34na nagsabing lilipat yan sa otorisadong landfill.
03:38Nakipag-ungnayan na sila sa provincial government
03:41at nagsagawa na ng inspeksyon at compliance monitoring doon.
03:46Mayroon na rin umanong naaproba hang safe closure at rehabilitation plan.
03:51Naway bahagi nito ang tunay na paglilinis sa lupaing tanging inaasahan ng mga katutubo
03:57na di lang nilabas na tahanan o pangkabuhayan,
04:01kundi lupang minana nila at ipapamana pa sa susunod na mga henerasyon ng kanilang lahi.
04:09Naawa din po ako sa lugar na bakit dinan nito po nila.
04:12Masakit po sa damdamin po, ma'am.
04:15Napakasakit po.
Comments