00:00This is a 100-100 spy.
00:04Here we go to the dive spot where we can see the sea urchin.
00:10When we saw it, it was like a sea urchin.
00:15But what is the biggest sea urchin?
00:22What is the sea urchin?
00:24How can we live in the sea urchin?
00:30Okay, go!
00:36Meron tayong parang love story na mangyayarin.
00:40Yung kanyang magiging future partner is si Kroki.
00:44Today is the day.
00:45Maging in a relationship kaya ang tambalang kaluran at Kroki?
00:56Literal itong matinig.
00:57At talagang iniiwasan.
01:01Ang buong katawan nito,
01:04napalilibutan ng daang-daang spy
01:07na kapag nakatusok,
01:09pwedeng ipahamak ng tao.
01:13Pero ang matitinik ng mga sea urchin,
01:18walang takot na ginagawang taguan ng ilang lamang dagat.
01:35Sa Mabini, Batangas,
01:38magsisimula ang pagkahanap natin.
01:41Ang ating pakay ngayong araw,
01:45makita ang mga di pangkaraniwang sea urchin.
01:53Sa ilalim ng dagat,
01:55naroon daw ang mga sea urchin na matitingkat ang kulay.
02:00At tina naglalagablab ang hitsura.
02:03Nandito na tayo sa dive spot
02:04kusa makikita natin yung deny nating sea urchin.
02:09Sama natin si Ivan,
02:10siya yung ating dive master
02:11at siya yung mag-guide sa atin dito sa ilalim.
02:14Yung specific na sea urchin na gusto natin makita?
02:16Yung specific na gusto natin makita yung sea urchin,
02:19yung fire urchin.
02:21Purple yung kulay niya na blue.
02:23Ang problema lang,
02:25pagka nalapatan mo siya,
02:27natusokan niya,
02:28para ka talagang tinamahan ng apoy.
02:31May mga na-disgration na ba niya?
02:33Oo, matayang beses na.
02:34Ikaw, natusok na rin ako.
02:44Sa aming pagsisid,
02:48sinalubong agad kami ng napakagandang karagatan.
02:56Sa mababaw na parte,
02:59nagpakita ang isang loose spotted stingray.
03:04Ang mahaba nitong buntot ay may dalawang pantuso
03:08kung saan pumalabas ang kanyang kamandag.
03:15Konting langoy pa,
03:20naman ng street-aer catfish ang nagpakita.
03:25Ang catfish na ito,
03:27dapat ding iwasan dahil sa bandang bibig nito,
03:32ay may mga tinig na may lason.
03:37A few years ago, there was a sea urchin on our side.
03:46It's a long way, it's a long way.
03:51But when it's a long way, it's a long way.
03:56It's a long way.
03:59Angat ang kulay pula at asul. Ito ay isang fire urchin.
04:07Ang isdang ito tila ginawang taguan ng isang sea urchin.
04:14Parang ang stage niya ang nagdiliwanag nitong katawan.
04:19Pero ang ganitong tagpo, hindi lang pala sa isang sea urchin ang nangyayari.
04:27Sa hindi kalayuan, may magkakatabing fire urchin kaming nakita.
04:34Sa gitna nito, nagkukumpulan ang maliliit na mga isda.
04:43Habang tila kumakaway-kaway ang mga tinig ng sea urchin,
04:48unbothered naman ang mga isdang tila, ginamit na panangga ang mga ito.
04:56Sa patuloy pa naming paglangoy,
05:00may isang kulay ng fire urchin pa ang ginamit at ang bayan ng mga lamang dagat.
05:08Nangingibabaw ang malabahilet na kulay ng fire urchin na ito.
05:14Mukhang solo lang siya rito.
05:17Pero sa kanyang mga tinig, nakadikit pala ang isang brooks urchin shrimp.
05:24Tila sumasabay lang sa pagkaway ng mga tinig ang hipo na ito.
05:31Parang nagsasenti at hindi alintana ang sting na dala ng sea urchin.
05:39Meron din ilang maliliit na isda na nagtatago sa mga tinig.
05:44Bakit nga ba trip nilang dito mamalagi?
05:48May lipo ang kanilang relasyon ay tinatawag natin na komensalisem.
05:53Sila ay nagbe-benefit ng proteksyon para hindi sila makain ng kanilang mga predators.
05:59Nagtatago sila doon in between mga tinig ng sea urchin.
06:04Samantalang yung sea urchin naman ay walang direct na benefit dito sa mga maliliit na isda,
06:10mga shrimps and crabs na ito.
06:13Kung proteksyon ang sea urchin para sa mga isda,
06:17kulay at tinig naman ang ginagamit ng sea urchin para protektakan ang kanyang sarili.
06:24Nakabibighani ang matitinglad na kulay ng fire urchins.
06:27Kaya sa halip na magtago ito sa mga predators,
06:32mas nagpapakita ng kulay ang sea urchin para layuan siya ng mga ito.
06:37Sa paraan ng aposematism,
06:41nagiging signal ang matingkad na kulay ng isang hayo para hindi ito lapitan ang kanyang predator.
06:49Mas matingkad, mas makamandag.
06:53Pero kung may magtakapang makalapit,
06:58ang mga tinig ng sea urchin ang dadali sa kanila.
07:05Ang fire urchin na ito,
07:08nakuhana namin habang unti-unting kumahakbang.
07:12Walang mata ang mga sea urchins,
07:15pero may photoreceptor cells ito sa buong katawa na nagsisilbi nitong gabay sa kanyang pag-alaw.
07:22May dalawang uri sila ng tinig.
07:24Yung mas mahaba, mainly for protection,
07:26ginagamit din nila yun sa paglalakad at the same time.
07:30May mas maiigsi sila na tinig na mainly nandun yung binom.
07:34Every time na maapakan natin yun, yun yung nag-i-inject ng stinging na substance sa katawan ng tao.
07:42Ang fire urchin ay hindi kinakain dahil sa makamandag nitong mga tinig at makapal na balat.
07:49Pero may ganito man silang proteksyon.
07:53Malaking banta at hamon pa rin sa kahit anong damang dagat ang mabilis na pagbabago ng likasan.
08:01At ang patuloy na pagkasira ng kanilang tirahan.
08:07Ayaw, nangyayos sa'yo ate ko.
08:11Babala naman sa mga makakaapak ng kahit anong uri ng sea urchin.
08:16Ang mga tinig nito talagang bumabaon.
08:20Gaya ng ilan sa aming nakilala.
08:23Isa sa kanila si Stephen.
08:25Nasa tatlong sea urchin daw ang aksidente niyang naapakan.
08:29Agad naman siyang nilapatan ang pangunang lunas.
08:32Ayon sa mga eksperto, maaaring ibabad ang pasatubig na may suka para ma-neutralize ang toxins at matanggal ang maliit
08:41na tinig.
08:42Kung may maiiwan namang tinig ay maaaring bunutin ito gamit ang chani o tweezers.
08:49Agad na kumonsulta sa eksperto kung may iba pang tsintomas na nararamdaman.
09:01Para sa mga tao, kapahamakan ang dala ng mga sea urchin.
09:08Mapaitim o matingkat man ang kulay nito.
09:11Pero kahit gaano man ito nakakalason at iniiwasan,
09:17proteksyon ang turing ng ilang mga lamang dagat sa matatalas na mga tinig nito.
09:25Naranasan mo na bang umibig?
09:28Paano ba masasabi na it's a match ang kaparehang inilaan para sayo?
09:35Dalawang buhaya ang aming pagtatagpuin sa Davao.
09:40Para malaman kung match silang magiging breeding pair.
09:47Isipin mo kung yung legs ko yung kinagat na yan, talong-talo ko.
09:52Mag-swipe right ka ba sa babaeng buhaya na si Ganluran?
09:55At sa poging-pogi na si Kroki?
09:58Ang kanilang first meet-up masasaksihan natin sa kauna-unang pagkakataon.
10:13Maging matagumpay kaya kami bilang matchmaker ng dalawang buhaya?
10:28Meat Kroki
10:31Matipuno
10:32At sa titig pa lang nito, hindi maikakailang matapang.
10:37Ang lahi niya, isang saltwater crocodile na kilala sa pagiging teritoryal.
10:44Taong 2020 nang mapunta ito sa pangangalaga ng Philippine Eagle Center o PEC sa Davao City.
10:52Si Kroki ay na-turn over sa amin ng isang owner. Matagal na niyang alaga ang crocodile na ito and
11:01then na-realize niya na mas okay siya, mas ma-protectahan ang welfare niya kapag in-turn over sa foundation.
11:07Inalagaan natin siya and then matagal na wala siyang partner.
11:12Dalawampung taon daw inalagaan ng unang may-ari si Kroki bago ito napunta sa PEC.
11:18Hinuha namin siya and then binigyan namin siya ng sarili niyang kulungan and then nagbigay tayo ng animal keeper.
11:24Now, interesado kami sa crocodile kasi ito rin ang isa sa mga top 3 predators ng Philippines.
11:30Of course, may Philippine Eagle ka sa Himpapawid.
11:32Ito namang crocodile or estuarine crocodile ang makikita naman sa dagat at saka sa mga freshwater areas.
11:40Taong 2025 naman nang dalhin sa PEC ang isang babaeng saltwater crocodile.
11:47Balinkinitan at kapansin-pansin ang puting balat sa katawan nito.
11:53Siya si Kanluran.
11:56Kabaligtaran ni Kroki mukhang mahihain at laging nakalumbog ito sa tubig.
12:06Minsan ko na rin itong ginamot sa Ligwasan Marsh.
12:10Okay.
12:12Payat siya, ha?
12:14Pati yung thigh muscles niya, eh, walang laman masyado.
12:20It could be a bacterial infection or a fungal infection which we need to start treating, ano?
12:25Usually nangyayari ito pag sobrang babad yung buhaya sa labas ng tubig.
12:34Rescued crocodile naman na mga sundalo sa Ligwasan Marsh si Kanluran.
12:39Tumawag din ang DNR.
12:41Gusto nila i-turn over ang isang female crocodile naman, si Kanluran.
12:47At doon namin nakita yung opportunity, no, na si Kroki magkaroon siya ng partner.
12:52And then, maganda rin kasi sa well-being nila.
12:54Ang mga buhaya, kaya mangitlog kahit walang kapareha.
12:57Tinatawag ang prosesong ito na parthenogenesis.
13:01Itong dalawang ito ay intentionally pinaghiwalay natin, no?
13:04Hindi pa natin sila inintroduce sa isa't isa.
13:06Kasi, di ba, they're fierce predators, no?
13:09May mga procedures yan.
13:10Nung nasa sarili niyang enclosure, si Kanlura, nangitlog siya.
13:16Dahil infertile o hindi nabuo ang mga itlog ni Kanluran,
13:21nagpa siya sila na pag-aralan kung maaari bang pagsamahin ang dalawang buhaya.
13:27Halos isang taon inobserbahan na mga keeper ang dalawang buhaya.
13:32Hindi nila mapagsama dahil hindi nila alam kung compatible ba.
13:36Naobserbahan nila na itong dalawa ay nagpapakita ng interest.
13:41Yes, they can simply open the gate and make them meet together.
13:47But what if merong mga health issues?
13:52Ito si Kanluran.
13:53So, they need wildlife vet whose experience in handling crocodiles.
13:57And then, what if biglang pag-introduce mo, nag-away?
14:00Paano natin ihiwala yun?
14:06Bukod sa pagiging veterinaryo, tila naging cupido ako ngayon sa dalawang buhaya.
14:13Meron tayong parang love story na mangyayari.
14:16Today is the day na i-introduce silang Kroki.
14:26Dahil first date ni Kroki, kailangan natin siyang ihanda.
14:32Ah!
14:33Ah, bigat!
14:37Hey!
14:39Hey!
14:41Ah!
14:42Ang lakas!
14:45Hey, tug of war!
14:49Grabe!
14:51Isipin mo kung legs ko yung kinagat na yan, talong-talo ko.
14:58Ayan, linilinis ka lang namin.
15:05Linis ang ngipin.
15:08May date ka, dapat malinis ka when we introduce you to Kanluran.
15:14Mahalaga rin na masuri ang mga buhaya bago sila pagharapin.
15:22Kroki!
15:24Ito na ang moment of truth.
15:27Si Kroki kailangan talian para masuri at mailipat ng kulungan.
15:36Yan.
15:38Yan.
15:38Mh-mh-mh-mh-mh-mh-mh-mh-mh-mh-mh-mh-mh.
15:40Ayun!
15:42Uh!
15:43Ang nanggal niya.
15:44Kaman!
15:45Kaman!
15:46Kroki!
15:48Uh!
15:52Umatras.
15:53Marunong si Kroki.
15:54Umatras siya.
16:02Nagsimula ng mag-death roll si Kroki.
16:09Isang defense mechanism na mga buhaya ang death roll.
16:20Dito na kami nagsimulang bumila para matakpan ang mga mata nito upang hindi ma-stress ang buhaya.
16:41Hanggang siya ang inaakala ng kalmadong buhaya.
16:45Ang inaakala ng ating katulok!
16:50Awak lang!
16:51Awak lang!
16:54Grabe!
16:55Isang shake lang.
16:57Tanggal kami ang lahat na tao.
17:01Wow!
17:05I-restrain ng mabuti.
17:06Kasi ang lakas niya eh, no?
17:09Pag ganito kalaki yung crocodile, mabilis din siya mapagod.
17:12Kailangan natin mabilis dito mag-examine.
17:16Kailangan malaman kung malusog si Kroki upang mayuwasan ang posibleng pagkalat ng sakit
17:22para magkaroon ng matagumpay na produksyon ng mga iplog.
17:27Wow!
17:35Ang female meron maliit lang rudimentary.
17:38Mayroong male.
17:40Ma-feel mo yung parang chicken neck.
17:43Tignan niyo itong mga skills niya.
17:46Walang bawas.
17:48So ibig sabihin,
17:49from the wild talaga ito.
17:52Si Kroki, ready na sa kanyang date.
17:56Kailangan na namin siyang ilipat sa kulungan ni Kanluran.
17:59Okay.
18:00Okay.
18:02Okay.
18:03Whew!
18:04Grabe.
18:04Siguro mahigit isang libong kilo ang bigat nitong si Kroki.
18:10Sana, ah, ging compatible sila.
18:14Samantala, si Kanluran mukhang hindi pa ready.
18:18Nakatago pa rin kasi ito sa ilalim ng tubig.
18:23Dapat sabay-sabay tayo, ha?
18:26One.
18:27Two.
18:28Three.
18:29Go!
18:32Okay.
18:34Oh!
18:37Si Kanluran mukhang nakakaramdam na.
18:40Nagkakaroon ng swirling.
18:43Ang water dance o swirling sa teritoryo ng buhaya ay hudyat
18:48na nagpapakita ito ng interes sa kanilang paglilikwan.
18:53We gave it a few, ah, siguro mga almost half an hour pero walang nangyari.
18:59Hanggang sa nasasakyan na kami, sa van na kami, biglang sinabi ni Dominic,
19:04nag-mate, nag-mate na sila.
19:06So, takbuang kami doon.
19:08Nang datna namin ang dalawang buhaya,
19:11magkatabi sa tubig at itsurang nakaabang sa aming pagbabalik.
19:28May oras na umaangat sa tubig ang dalawang buhaya.
19:36At nagpapalit ng kanilang posisyon.
19:42Maririnig din ang ginagong water bonding ng dalawang buhaya.
19:50Ang pagsasama namin kay Kroki at saka kay Kanluran ay nagbunga.
19:54Nagpakita sila ng courtship.
19:57Nag-copulate sila.
19:59They were so romantic.
20:03Mukhang sukses ang aming misyon.
20:06Game Kroki!
20:08It's a happy ever after para kina Kroki at Kanluran.
20:14Pati na rin sa maaaring magiging anak nila.
20:19Ilan taon mang naghihintay para sa kanilang dawang,
20:23nahanap din nila ang nakatakdang kapareha
20:25para sabay nilang protektahan ang kanilang teritoryo
20:29at makabuo ng sarili nilang pamilya.
20:33Ako, si Doc Nielsen Donato.
20:35Ako, si Doc Fertz Resyo.
20:37Born to be Wild.
20:44Maraming salamat sa panonood ng Born to be Wild.
20:46Para sa iba pang kwento tungkol sa ating kalikasan,
20:50mag-subscribe na sa GMA Public Affairs YouTube channel.
20:54Maraming salamat sa panonood ng Born to be Wild.
20:57Para sa iba pang kwento tungkol sa ating kalikasan,
21:01mag-subscribe na sa GMA Public Affairs YouTube channel.
Comments