- 19 hours ago
Aired (July 4, 2026): Kilala bilang "Galapagos of Asia," ang Sibuyan ay tahanan ng mayamang kalikasan at pambihirang biodiversity o saribuhay. Ngunit higit pa sa ganda ng isla, narito ang kuwento ng mga taong nagsisikap na pangalagaan ang isa sa mga natitirang paraiso ng bansa. Kasabay nito, kinakaharap nila ang mga pasyang maaaring magbago sa kinabukasan ng Sibuyan.
Category
🎈
FunTranscript
00:00Intro
00:17Sa libu-libong isla, may isang bukod dangit.
00:22Mula pa noong unang panahon, o ang Ice Age,
00:26ito'y nakahiwalay na sa malalaking isla.
00:30Isang kanlungan ng endemic species,
00:34o mga pambihirang hayop at halaman na dito lamang matatagpuan.
00:44Ngunit sa paglipas ng panahon, kumatok ang modernong mundo.
00:51Ngayon, nakasalala ang kapalaran ng isla
00:54sa nagahating pasya ng komunidad para sa Sibuya.
01:09Mahigit labing limang oras mula sa Maynila,
01:13mararating ang Sibuya Island sa probinsya ng Rumblon
01:17na nasa pagitan ng Luzon at Isayas.
01:22Napanatili ang likas na kagandahan nito sa paglipas ng panahon.
01:31Matatagpuan dito ang Katingas River,
01:34ang tinuturing na isa sa pinakamalinis na ilog sa bansa.
01:40At ang matayog na bundok giting-giting na tila walang humpay na nagbabantay sa buong isla.
01:5075% ng isla ay nababalot pa rin ng kagubatan.
02:02Dito ko natagpuan si Sammy Basa, 23 taong gula.
02:09Ipinanganak at lumaki sa Amerika,
02:13nabigyan ng prestigyosong Fulbright Scholarship
02:15para arali ng pamumuhay ng mga taga Sibuya.
02:19Kumbaga Filipino-American ka, doon ka lumaki,
02:23pero napalapit sa'yo ang Pilipinas?
02:27Yes.
02:27Sibuya.
02:28Sibuya in particular?
02:29Yes.
02:30Bakit?
02:31Yung first birthday ko po dito sa Sibuya.
02:34Pag sa dinner,
02:37lahat ng mga pamilya ko,
02:39palagi magkwento tungkol sa Sibuya.
02:43Ang lolo ko.
02:45Karganin mo na din.
02:46Tubong Sibuya ang kanyang lolo.
02:49Maagang namulat at napamahal si Sammy sa isla.
02:54So, nung habang bata ka,
02:57sabi mo nga nagkwikantuhan tungkol sa Sibuya.
03:01Ano yung mga kinikwento nila?
03:03Kasi sa lolo ko, iba talaga yung Sibuya.
03:07Kahit sa Hawaii, Mexico, palagi siya sumasabi,
03:13ah, iba sa Sibuya.
03:16Iba.
03:17So, parang important siya talaga sa...
03:20Bakit daw?
03:20Iba kasi yung mga tao, yung bundok, yung culture.
03:25Siyempre, iba rin dahil nga dito siya lumaki.
03:29Diba?
03:30So, mas malapit sa puso niya.
03:33So, kumbaga, parang pangarap niya.
03:37It was his dream, really, to come back here and live.
03:40So, ngayon, parang buhay pa rin yung pangarap niya sa'yo.
03:45I mean, your lolo is gone and now you're here.
03:48You've been living here.
03:49Sa paanan ng Mount Giting-giting, itinayo ng kanyang lolo Gabriel
03:54ang matagal niyang pangarap na isang log cabin.
03:58Ngayong wala na ang kanyang lolo, nananatili itong kanlunga ng mga alaala.
04:04At dito madalas umuwi si Sammy mula Amerika.
04:09I think my lolo always wanted us to come here.
04:12I remember my mom was telling me,
04:14he would always beg for my kuya and I to go,
04:18like, stay with him for a year here.
04:20Taong 2019, nang pumanaw ang kanyang lolo.
04:24He has an amazing story.
04:26Studying really late at night
04:27and then, you know, finding a paper about Cebuyan.
04:30That was always something, you know,
04:31I remember even as a six or seven-year-old,
04:35we would always, someone would ask us,
04:36like, what do you want to do?
04:37And we'd say, like,
04:39I want to be a scientist or an engineer.
04:42And then we'd always say, like,
04:43we want to do something in Cebuyan one day.
04:44But we never knew what that was.
04:48Nang makapagtapos ng kursong Environmental Science sa Amerika noong 2025,
04:54agad umuwi si Sammy sa Cebuyan.
05:00I think the one thing that sticks out to me the most about Cebuyan is the people.
05:07And I think growing up as a kid, you know, especially a Filipino-American,
05:13you don't see life this way.
05:17You know, we're so used to, you know, everything being so convenient
05:22and actually so removed from what I think is how we're really supposed to live,
05:26which is, like, this close to nature.
05:29Ngunit habang mas nakikilala ni Sammy ang Cebuyan,
05:33nakikita rin niya ang mga banta sa isla.
05:36What are the particular threats to Cebuyan?
05:41Well, of course, mining, illegal logging.
05:45I care deeply about endemic species,
05:48and I care deeply about all these different critically endangered plants and trees that we have.
05:53But I think, to me, my main concern is the people.
05:56My main concern is the water.
05:58How worried are you about it?
06:01I'm very worried.
06:04Yeah.
06:04I think, from an ecological or biological perspective,
06:10Cebuyan is one of the most biodiverse islands in the world,
06:13not just the Philippines.
06:15And losing that very, very important biodiversity is really scary.
06:22Para mas mapag-aralan ng Cebuyan,
06:25hinikayat ni Sammy ang ilang eksperto mula sa University of the Philippines.
06:30What they found was amazing.
06:32You know, they discovered all these new species.
06:36But the issue is, even though it's so special,
06:38they couldn't come back because it's so hard to get to.
06:41And every survey that's been done since has always been on the other side of the island
06:46because that's where the protected park office is.
06:51Anong lokal mo?
06:52Busiksi po ang lokal ninyo.
06:55Nagtungo kami sa isang bahagi ng Giting-Giting
06:58para suriin ang iba't-ibang uri ng halaman at puno.
07:08Ang ID po namin, most likely siya yung Alpinia Cebuyanensis.
07:13Cebuyanensis din to?
07:14Again, only in Cebuyan.
07:16Most likely.
07:17Marapit na!
07:23Ano tayo?
07:24Green Neopsis Cebuyanensis.
07:27Green Neopsis?
07:28Cebuyanensis.
07:29So only, in other words, only in Cebuyan, ito?
07:33Yeah.
07:33Critically endangered.
07:34Critically endangered.
07:39Galapagos ng Asia, ang bansag sa isla ng Cebuyan,
07:43dahil sa mataas na endemismo rito.
07:46O bata, closer.
07:49O dami ng mga halaman at hayop na dito lang matatagpuan.
07:56Hindi nakapagtataka na marami sa mga uri ng halamang natutuklosan
08:00na mga mananaliksik, hindi pa nakikita sa iba pang bahagi ng mundo.
08:10O di kaya naman ay mga critically endangered na o nanganganib ng maubos.
08:16Opea Foxworthy ay magot siya po yung pangalan niya rito.
08:21Pero this specific species po sa Cebuyan lang makikita.
08:26Critically endangered tapos super laki niya kasing kahoy.
08:29Kasi nung hindi pa pupiligpabawal yung laging,
08:31isa siya sa unang kinuha at nilag kasi sobrang laki niya rin kahoy.
08:42Hindi lang mga halaman at puno ang pakay ng grupo ng mga saintista.
08:49Halos isang linggo nang nasa bundok ang ilang researcher ng UP Institute of Biology
08:55para pag-aralan naman ang iba't ibang uri ng hayop.
09:00Para masilip ang mga hayop na bihirang makita ng tao,
09:04naglagay ang grupo ni Nasami na mga camera trap sa iba't ibang bahagi ng gubat.
09:11Ito ang hinahanap natin.
09:13Mga malating puno na may butas.
09:18Nandiyan yung camera?
09:19Opo, dyan.
09:20Dati may camera dito sa taas.
09:23Sa pamamagitan nito, nalalaman ng mga dalubhasa kung ano mga uri ng hayop ang namumuhay sa isla
09:31at ang pag-asang makakuha ng ebedensya sa mga hayop na hindi pa ganap na napag-aaralan
09:37o maaaring hindi pa nadidiskurbre ng aghamo.
09:44Ang kapon po ng 2AM.
09:48Ayun po yung daga.
09:50Daga siya?
09:51Wow, maliit yan.
09:52Ayan, mas maliit.
09:54O maliit.
09:54Possible po na ito po ay isa sa mga undescribed na apomis.
10:00Undescribed ang salitang ginagamit ng mga sayentista.
10:04Kapag ngayon lang nakita o napag-aralan ang specimen na nakuha mula sa isang hayop,
10:11ang kakaibang dagang ito, endemic din dito sa Sibuya.
10:15Ang Crotomis sibuyanensis o Sibuyan Striped Shrew Rat.
10:21One of the diagnostic characters is that it has this, you see this pale stripe?
10:25At the back?
10:27I think they first, they captured the first specimen in 1992.
10:31So anyways, again, it's just nice to find it again here.
10:35Isa pang endemic sa Sibuyan ang shrew na ito,
10:38na ipinangalan sa bayaning Ninoy Aquino ang krosidura Ninoy.
10:46Sa isang linggong pamamalagi ng mga sayentista sa bundok,
10:50nakapagtala na rin sila ng iba pang klase ng mga hayop.
10:53So we have found three fruit bats.
10:55We have found four insect bats here in Sibuya.
10:58Two of which we suspect are new island records,
11:00meaning it's the first time they have been recorded in Sibuya,
11:03but they have been recorded elsewhere in the Philippines.
11:05Ang paniking ito, endemic naman sa Pilipinas,
11:10kilala dahil sa nakausling butas ng ilong nito.
11:13We caught this species called Nignimene raborae.
11:17It was listed endangered even before our survey.
11:19Tapos nahanap namin ulit ngayon.
11:21Madalang daw makuna ng uri ng panikin ito
11:24na may folivori behavior
11:26o nakabase ang diet sa dahon.
11:30And we also have found three, maybe four species of rodents.
11:35We're not sure yet.
11:36So we're fina-finalize pa namin further study.
11:43Kabilang din sa mga na-document ng mga eksperto
11:46ang isang endemic species ng unggoy
11:48na Makaka pascicularis filipensis
11:52o Philippine long-tailed makak.
11:55Isa itong uri ng unggoy na may mahalagang papel sa kalikasan
12:00dahil tumutulong itong magkalat ng mga buto ng halaman
12:03na nakapagpapalago ng kagubatan.
12:07May iba't ibang uri rin ng ibon.
12:20When I think of Cebuyan is so special.
12:24I mean, you know how special it is.
12:26It's been isolated for its entire existence.
12:29We have species that exist here and nowhere else in the world.
12:33We have trees.
12:35The flora team found all these different things
12:37that you can't find in other places.
12:44And I think it is our responsibility as people
12:47who have the means to bring people here
12:50to not only experience it but also to help the people here
12:55and to help the environment.
12:56To be able to bring like-minded individuals together,
13:00to study, to have really, really interesting discussions,
13:04I think that's what is really important to me
13:07and I think that's what's gonna benefit Cebuyan in the long run.
13:10Yeah.
13:14Abang may ipinaglalaban ang isla ng Cebuyan,
13:17gamit ang siyensya.
13:19May ilan namang matagal nang nakikibaka sa ibang paraan,
13:23kabilang na si Beth Ibanez.
13:34Decada na ang kanyang inilaan para ipagtanggol ang Cebuya
13:39Laban sa mga kumpanyang may interes na magmina sa kanilang isla
13:43So bukas po magkikita-kita po tayo uli dito sa Barangay Hall ng Espanya
13:50Para ipadinig sa lahat na iayaw natin talaga sa mina
13:55Para sa ating mga anak at mga kaapu-apuhan
13:58Sa pagharap ng komunidad sa isang matinding desisyon
14:02Maaring malaman kung ano ang posibleng magiging kapalaran ng isla
14:08Sa araw na ito, pagdedesisyonan ng Council ng Barangay Espanya
14:13Kung i-endorso ba nila ang pagmimina sa kanilang nasasakupan
14:19So this is the finale ng ating pagpapakita ng suporta sa kumpanya ng APMC
14:27Mga Cebuyanon, handa na ba kayo?
14:31Handa!
14:32Okay, ano ang sigaw ng Cebuyanon?
14:35Ito ang PNC!
14:38Malinaw po na ang sigaw ng Cebuyanon ay yes to responsible mining
14:44And we support APMC operation
14:47Mabuhay po ang APMC!
14:52Bakit kayo nandito ngayon?
14:55Ang una-una po nakita atin yung problema ng Cebuyanon
14:58Food security at saka unemployment
15:02That's the biggest problem of our neighbors.
15:16While the water is over,
15:20it's a lot of tension.
15:25Okay, nandito ngayon tayo sa barangay Espanya kung saan nagtipo na yung mga anti-mining na taga-barangay.
15:35Pero parating naman ngayon yung mga pro-mining at ngayon ay may confrontation na yung dalawang panig.
15:59Takunang tingin, isa lamang itong simpleng butohan.
16:02Pero para sa komunidad na hinati ng magkaibang paniniwala,
16:07nakasalala yung kanilang buhay sa kanilang ipinaglalama.
16:15Sa isang panig, ang pangakong kaunlaran ng pagmimina.
16:19Sa kabila, ang pangangalaga at pagpapanatili sa ganda ng isla.
16:25Sa gitna ng maingay na kompuntasyon dito sa pagitan ng dalawang pwersa,
16:31mag-umpisa na yung session dito sa barangay kung saan magbubutohan na yung council
16:36kung magbibigay nga ng endorsement yung barangay sa mining dito sa kanila.
16:50Piniyagang kaming kuhana ng pagpupulong at maging ang butohan.
17:22Sa ilalim ng batas,
17:24dapat aprubahan ang barangay council bago makapagmina sa isang lugar.
17:30Gusto ko, mag-isla pala ako sa isang sa mga ito.
17:33Sino ang kapagko?
17:34Objeksyon!
17:35Deny, objeksyon!
17:37Ang pagtaong ng endorsement sa IPH.
17:40Objeksyon!
17:43Objeksyon!
17:44Objeksyon!
17:45Objeksyon!
17:46Objeksyon!
17:48Objeksyon!
17:49Objeksyon!
17:56Objeksyon!
17:57Objeksyon!
17:59Objeksyon!
18:00Objeksyon!
18:08Objeksyon!
18:11Objeksyon!
18:12Objeksyon!
18:13Objeksyon!
18:13Objeksyon!
18:13Objeksyon!
18:14Objeksyon!
18:14Objeksyon!
18:15Objeksyon!
18:16Objeksyon!
18:18Objeksyon!
18:24Objeksyon!
18:27Objeksyon!
18:28Objeksyon!
18:29They won the panic of anti-mining.
18:33The council 5 to 4, the captain of the council,
18:38the tiebreaker,
18:38and they won't endorse the mining of the council.
18:45The council 5 to 5, the council 4, the council,
18:55and the council 4, the council.
18:57It's fun because we also see the power,
19:00and I also see the dedication
19:04and firmness of the decision of people.
19:09They're not yet angry,
19:10at hindi sila nagsasawa na ipaglaban yung isla.
19:13Maski wala kami, may tatayo at may tatayo na talaga ipaglaban yung isla.
19:20Matapos ang butohan, nakausap ko si Barangay Captain Mary Ann Roldan.
19:26Nakita namin na napaka-emotional pala yung issue na to.
19:30Bakit po naging emotional yung session ngayon?
19:34Dalawang session na po kami na humingi ng endorsement sa amin yung APMC
19:38kasi sabi nga nila, yun na lang, endorsement na lang ng Barangay
19:41ang inayang tayo para makapag-operate na sila.
19:47Nalaman ko ang pananaw ni Kapitana Uco Samaini
19:50ay nabuo ng isang malaging na krimen sa kanyang pamilya.
20:06Nang tanungin ko ang Kapitana ng Barangay tungkol sa butohan,
20:11may agad siyang naalala.
20:14Doon kasi namatay yung kapatid ko.
20:16Kaya, isa yun sa mga rason kung bakit ayaw kong i-endorse yung mining.
20:24Kasi, syempre, sa mga kamay ko namatay yung kapatid ko
20:29na walang kalaban-laban na dahil lang sa pakikipaglaban sa pagbimina.
20:35Kaya, nabaril po siya ng security guard ng mining company.
20:44Numatay si Armin Marin matapos barilin ang security guard
20:48ng isang mining company sa Cebuyan.
20:50Ang suspect, napawalang sala sa kasong murder
20:53at hinatula na lang ng tatlong taong pagkabilanggo
20:57sa kasong negligence and imprudence.
21:25Mula noon, naging simbolo si Armin ng pagtutol ng mga taga Cebuyan.
21:30Laban sa mining.
21:31At para sa marami, hindi pa tapos ang laban.
21:36Isa itong pagpapatuloy sa paninindigan
21:39at pag-alala sa mga nagsugal at nagbuwis ng buhay
21:43sa islang tinatawag niya ng tahanan.
21:52Sa kabila ng boto ng barangay,
21:54maghihintay pa raw ang Altai Philippines Mining Corporation
21:58ng go-signal mula sa ibang ahensya ng gobyerno.
22:03Susunod po tayo sa kung ano yung napagkasundoan ni APMC
22:07at ni government na yun.
22:09Kaya nag-grant po yung mineral production sharing agreement.
22:13May mining activities na kasalukuyan?
22:15Wala pa po kasi yung before nagkaroon po kami ng exploration
22:20na kung saan siyempre mag-i-explore po ang APMC,
22:24ang company para malaman po kung saan lang na area
22:28may mineral doon sa loob ng MPSA.
22:33So, anong kasing minerals, ma'am?
22:35So far, yung sa APMC po ay nickel po.
22:39So, ano naman ang maaring maibigay ng mining at saka ng APMC
22:43dito sa mga komunidad sa Cebuyan?
22:46Unang-una po, sir, yung tax po.
22:50Diba, yung tax na maibigay ng mining.
22:54So, mag-focus po tayo dito sa Cebuyan, Romblon.
22:58So, sa excise tax pa lang po siya, magkakaroon siya ng 40%.
23:03So, all over Philippines, makikinabang po yun.
23:07Makapagbigay si APMC ng trabaho,
23:10at least mga nasa 500 to 1,000.
23:14So, kung hindi man lahat makapag-work sa APMC,
23:18may mga social development projects si APMC
23:22dahil doon sa direct cost.
23:24So, syempre, for example,
23:26makapagpatayo sa APMC ng mga hospital,
23:29ng mga building.
23:33May mga scientist na sinusuri itong,
23:37matagal ang sinusuri itong isla
23:38na mataas daw yung sinasabing endemicity, no?
23:42Yung maraming hayop at halaman daw dito sa Cebuyan
23:46na dito lang makikita sa buong planeta, no?
23:49So, napaka-mahalaga for science,
23:52mahalaga for future research, etc.
23:55madidisturb daw yung environment.
23:57So, yung mga species-species na po niyan,
24:02mas matalino pa po yan sa sa tao.
24:04Kasi once na naramdaman na nila,
24:07yung lugar nila na madidisturb na,
24:10lilipat na po yan sila ng unti-unti.
24:12Lilipat na po yan.
24:16Of course, pag may habitat loss, ma-affect sila.
24:18But I do know that several of the species we found,
24:24at least one of the species that we found
24:26is classified as endangered
24:29by the International Union for the Conservation of Nature, or IUCN.
24:32And it's important to conserve that
24:36may mahalaga na alagaan.
24:43Pero kung hindi ma-endorse,
24:45ano yung fallback niyo?
24:47Ano yung pwede niyong gawin pa?
24:48Sir, siguro,
24:49may mga legal ano naman po si APMC
24:52to assist with that po.
24:56To challenge whatever decision is.
24:58Yes po.
24:59May karabatan man ang mga pro
25:00magpakita ng amon freedom of expression.
25:03Sa totoo lang,
25:05iba ang talino ng tao sa hayo.
25:08Kaya nating ibahin ang ating ugali.
25:11Kaya nating mamili ng landas.
25:15Sa sibuya,
25:17maaring tanggapin ang pasya ng komunidad
25:20o ibaliwala ito.
25:39May mga lugar sa mundo na maaari nating sabihin,
25:44umaapaw ang mga biyaya.
25:47Ang likas na yaman sa sibuya
25:49ang nagpatibay ng ugnayan
25:51at pagmamahal ng mga taga-rito
25:53sa kanilang lupang tinubuan.
25:57Na siya rin nag-aakit sa isang apo
26:00na balik-balikan
26:01ang lupang binahal ng kanyang lolo.
26:05Learned, and I think
26:06what I admire most about people
26:08in the Philippines and in Sibuya
26:09is their connection
26:11to the natural world.
26:14Whether that be
26:14with the ocean,
26:16with the mountain.
26:17I think the answer is just yes.
26:19I think everything
26:20here makes me
26:23think about
26:26my family.
26:35Yeah, I think
26:38Sibuya is just
26:39it's part of us.
26:48Hindi maikakaila
26:50na may malaking yaman din
26:51ang Sibuya
26:52sa ilalim ng lupa.
26:55Kaya,
26:56ang masalimuot na tanong
26:58hindi lang para sa Sibuya
26:59ngunit para sa buong bansa.
27:02Ano bang handa nating
27:04ibuwis
27:04para sa yamang
27:06kailangan pang hukayin?
27:12Tapos man ang botohan
27:14sa barangay.
27:16Alam na mga Sibuya
27:17na hindi pa tapos
27:19ang labat.
27:23Ngunit,
27:24sa aming pag-alis,
27:26isang bagay
27:27ang malinap.
27:29Hindi nila
27:30basta-basta
27:31isusuko
27:32ang kanilang
27:34paraiso.
27:37Mula sa isla
27:38ng Sibuya,
27:39ako po
27:40si Howie Severino
27:41at ito
27:42ang eyewitness.
27:44sa aming pag-alis.
27:56sa aming pag-alis.
Comments