00:00And ayan sa Philippine National Survey of Mental Health and Wellbeing,
00:05tinatayang 14% ng adult Filipinos ang nakararanas ng mental health problems
00:10sa ilang yukto ng kanilang buhay.
00:12Ito po ay mga tunay na kondisyon na nangangailangan ng tamang pag-unawa,
00:17suporta at profesional na tulong.
00:20Naku, tama ka dyan, Leslie, no?
00:21At syempre sa ating mga ka-RSP, normal lang po na makaranas tayo ng stress,
00:26pagod, o pagkalungkot pa minsan-minsan.
00:30Pero syempre kailangan natin na malaman kung kailan ba yung panahon na dapat na tayong humingi ng professional help.
00:37At upang bigyan tayo ng mas malinaw na pag-unawa,
00:40ukol dito, narito po si Doc Joan May Peres Rifarial.
00:44Good morning po, Doc, at welcome back po sa Rise and Shine, Pilipinas.
00:47Hello, good morning, Ma'am Leslie and Attorney Jo and sa lahat ng mga nanonood.
00:52Rise and Shine, good morning.
00:53Ayan, Doc, ito for sure kasi marami dito sa atin yung medyo nahihiya.
00:58Pag sa mga usaping mental health issues, parang nahihiyaas sila na humingi ng tulong sa mga professional like you.
01:07So ano ba yung mga indication na dapat na sila talagang pumunta at mag-seek ng help?
01:12Yes, tama yun, Ma'am Leslie.
01:14May mga indications or indicators tayo.
01:17At siguro marami kasi yun, so tatlo na lang, very important.
01:21Pag ang mga nararamdaman natin na emotions or ating mga thoughts ay very intense at patuloy, persistent,
01:30at nakaka number two, nakaka-apekto na sa ating mga pang-araw-araw na mga daily activities or gampanin.
01:37So for example, to be concrete, halimbawa, pag meron na tayong nararamdaman na sa trabaho, parang hirap na tayong bumangon
01:44palagi at hindi na tayo nakapasok on time,
01:47laging tardy, laging late, or bumabagsak na ang performance reviews natin.
01:52So that is an indicator already.
01:54And number three, kung tayo, kung dati, halimbawa, kung nasa-stress tayo before, nag-work sa atin yung mga normal
02:00na healthy ways of coping,
02:03ay pag tayo ay nag-i-engage na in mga risky behaviors para lang makakoke.
02:09For example, alcoholism, dumadami ang sisigarilyo natin, or siguro mga other forms of risky behaviors.
02:18Ayan, mga ka-RSP, tandaan po natin yung tatlong senyales na sinabi ni Doc Joan.
02:22Doc Joan, so I'm sure there are misconceptions po patungkol sa paghingi or pagkuha or paggawa ng therapy paglapit sa
02:30isang therapist.
02:31Ano po ba yung mga misconceptions na gusto po natin bigyang linaw?
02:35Marami siya, Attorney Jo.
02:36Number one, yung sasabi nila na pag nagsa-therapy ka na, or if you seek professional help, ay severe na
02:45to.
02:45Parang may mga ano na sila, may mga words na not so good kasi it makes us feel discriminated against.
02:53So hindi naman kailanang severe.
02:54Sometimes they come to us kasi because they need guidance, kailangan nila ng tulong on how to cope better with
03:01stress.
03:02So hindi naman siya ganun ka-severe kasi ang naisip natin, malala na kaagad pag pumupunta sa isang mental health
03:08professional.
03:09That's one.
03:10Number two, meron pa rin kasing stigma.
03:12So sometimes pag nag-seek tayo ng help, they would say na, wala naman yan, arte-arte, or O.A.
03:19mo girl, mga ganun.
03:21Palahon kasi natin yan nung mga dada.
03:23Kaya nga eh.
03:23Sorry doc, pero go.
03:24Hindi pwedeng sasabihin ang arte mo naman.
03:27Yes, yes.
03:28Puro ko-artehan lang yan.
03:29Pero mali yun, doc.
03:30Mali yun, mali yun.
03:31Kasi of course, it will stop or prevent the individual kasi na-embarrass sila to be judged, diba?
03:39To be ostracized, to be humiliated.
03:42So because of mga judgments like this na comments, so parang ano yun, isa yun sa mga kailangang i-correct
03:48natin.
03:49Na hindi naman yun arte-arte lang or gawa-gawa lamang nag-isip.
03:53Kasi these are true and very valid and very real na mental health concerns.
03:58Totoo.
03:59Yung nabanggit ni doc yung sa stigma.
04:02Yes.
04:02Talagang ito'y nakaka-apekto po sa paghinang tulong ng mga taong talagang nangangailangan.
04:07So paano ba natin ito mas maipapaliwanag pa ng maayos?
04:11Kasi for sure, marami pa din parents, naman yun sa mga in denial pa na.
04:17Yes, oo.
04:17Hindi matanggap.
04:17Kailangan pala ng help ng anak ko.
04:19May ganito pala talaga.
04:21So paano ba natin mas mapapaintindi sa kanila na okay lang humili ng tulong?
04:25Correct.
04:26In fact, ma'am, last isa ngayon, isa talaga yan sa barrier.
04:29Major barrier siya to seeking help because of that stigma.
04:34Ang ibig sabihin ito is negative perceptions natin.
04:37Ang stigma kasi pwede negative perceptions sa ating sarili.
04:41Parang tayo mismo, we cannot accept it yet or coming from other people.
04:45So kailangan ni-address natin ito.
04:47Kaya kami ngayon, we are really working about more on mental health promotion, awareness, kung ano yung mga signs and
04:55symptoms na kailangan babantayan.
04:58Halimbawa, na isang parent sa kanilang mga anak.
05:00Kasi sometimes ang mga children, hirap din sila to express it.
05:03Or iba ang way nila of handling stress or yung iba ang ways nila of coping.
05:09So kailangan we work together to fight and combat the stigma.
05:13Ako, Dok.
05:14Jo, sinabi mo nga, there are signs and symptoms.
05:16So bigyan mo naman kami ng mga signs and symptoms kung kailan natin malalaman na yung nararanasan nating stress or
05:23lungkot ay normal pa o kinakailangan na nating maghini ng professional health.
05:27Correct yun, Atty. Jo. Kasi may stress na healthy. Huwag tayong matakot sa word na stress.
05:33Meron. Kasi it will push us to do our best.
05:36Pag-studyante ka, kailangan ng konting stress para mag-review ka for your exams or pag sa atin para wag
05:42marit sa trabaho.
05:43But kung sa tingin natin, ito ay nagdudulot na ng pagbabago sa ating mga emotions, pati ang ating cognitive ability,
05:51apektado na.
05:52For example, hirap na tayong makafocus. Hirap na tayong to memorize or our decision-making capacity is affected already.
06:00Physically, bagsak lagi ang energy. Bagsak ang energy bumangon. Maaring tulog ng tulog. Kulang sa tulog.
06:07Maaring also sa kain. Stress eating is real. So kain ang kain or lack of appetite.
06:13So maraming babantayan. So cognitively, brain functions can be affected. Physically, bagsak lahat the energy.
06:20And emotionally. Pag napansin natin na lagi na lang tayong galit.
06:24Irritable.
06:26Diba?
06:27Parang hindi ko na alam. Normal pa ba ito?
06:30Yes. Pagpalagi ha. Pagpalagi.
06:33So again, dapat intense and persistent siya.
06:37So parang yun na yung default kaagad natin.
06:40Halimbawa, anger kaagad. Kaya nagkakaroon na ng conflict sa trabaho.
06:44Kasi parang hirap tayo to understand others.
06:47Sa mga ganang.
06:48I-handle din yung mga stress pa sa trabaho.
06:50Yes.
06:51Normal naman yan.
06:52So bukod po sa therapy, ano ba yung mga healthy coping strategy na pwedeng gawin ng mga individuals na hindi
06:59pa kaya makasik ng help?
07:01Habang wala pa talagang help from a mental health professional,
07:05number one is find a trusted person.
07:08Na pwede natin pagsabihan.
07:10Number one, huwag natin siyang susolohin na mag-isa tayong who will fight or carry it.
07:17So be it family, friend, support system is very important.
07:23Another is self-care.
07:24Diba? Sabi nga nila, self-care is self-love.
07:27Diba?
07:27So get enough rest, sleep.
07:29Sleep in fact is very important.
07:31Kasi pag kulang sa tulog, pag tayo ay sleep-deprived, apektado almost all of the organ systems of our body,
07:38especially our brain, apektado.
07:41Parang lutang tayo, may brain fog, gano'n.
07:43And eat well.
07:44Na may mga serotonin-rich food, yun kasing serotonin, yun yung bumabagsak.
07:49Pag tayo ay anxious, depressed, so load up sa mga food na rich in serotonin,
07:54like sardinas, mackerel, fish, ganyan.
07:57And chocolates, the dark. The darker, the better.
08:01Fruits and vegetables, like bananas.
08:04Ako may baon lagi akong bananas.
08:06Para rich in serotonin.
08:07That's a good advice.
08:08Of course, sunlight. Exposure to sunlight sa umaga.
08:11And exercise to boost our happy hormones.
08:15Endorphins, boost natin yun.
08:17Siguro masataas ng energy natin, Leslie, mataas pa yung serotonin natin.
08:21Ano po yung masasabi niyo sa mga taong medyo nahihiya o natatakot na mag-seek ng professional help?
08:28Para naman po unahin nila yung kanilang mental well-being.
08:31Ano yung message na lang siguro for them?
08:33Yeah, tama yung attorney Jo, ma'am Leslie.
08:35Ang payo, ito na lang ha, from World Health Organization,
08:39is always to take good care of yourself.
08:42Para you can take care of other people better.
08:45Para sa isang manggulang, sa isang nanay,
08:48paano mo maalagaan to the maximum capacity natin?
08:51Kung ikaw mismo, kulang ka sa tulog.
08:53You are going through some challenges na sinusolo mo lang.
08:57So, maaaring maka-apekto ito sa iba.
08:59So, self-love is very important.
09:01And it's okay to acknowledge our emotions.
09:05Huwag tayong mahiya.
09:06In fact, strength yun ha, na we are aware,
09:09we acknowledge our emotions,
09:10and help is always available.
09:13So, it starts really with acknowledging
09:16and seeking help with that awareness.
09:19Na, parang, hindi ako okay.
09:21So, baka magandang I reach out, ask for help.
09:24Hindi naman kailangan, again, mental health professional ka agad.
09:27Be it in the community, yung mga Mars,
09:29sa community ng mga Zumba group, mga ganun.
09:32But of course, if it's intense, persistent,
09:35and nakaka-apekto na sa daily functioning natin,
09:38then, mas maganda.
09:39Seek help from a mental health professional.
09:41So, huwag mawala ng pag-asa.
09:43Help is always available.
09:45Ako, napakadaming magandang sinabi si Doc Joan.
09:48I wish we had more time.
09:49So, maraming salamat po, Doc Joan,
09:51Perez Trifarial,
09:52sa mahalagang kaalaman at impormasyon na,
09:54of course, ibinahagi niyo dito sa amin sa RSP.
09:57Thank you po, Doc.
09:58Thank you, Attorney Jo and Ma'am Leslie,
10:00and more power to rise and shine.
10:02Yes.
10:02So, syempre, tatandaan po natin, ha,
10:04walang health kung walang mental health.
10:07Correct.
10:07That's right.
Comments